Τα αίτια της κατάρρευσης της Σοβιετικής Ένωσης και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου

17
5508

Πριν από 27 χρόνια, στις 25 προς 26 Δεκέμβρη 1991, η κόκκινη σημαία έπαψε να κυματίζει στο Κρεμλίνο μετά από 74 χρόνια.

Οι αναταραχές που ξεκίνησαν κυρίως στην Ανατολική Ευρώπη στις αρχές του 1989, επέσπευσαν τη διαδικασία διάλυσης του υπαρκτού σοσιαλισμού και σηματοδότησαν το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Τα αίτια της πτώσης είναι πολλά και αλληλένδετα. Ήδη από τη δεκαετία του ’60, όποιες ψευδαισθήσεις περί παγκόσμιας Κομμουνιστικής ηγεμονίας είχαν εξαφανιστεί, με τη κατάρρευση των σινοσοβιετικών σχέσεων.’Από το 1975, η σοβιετική οικονομία εισέρχεται σε φάση τέλματος και η ΕΣΣΔ αρχίζει να αναζητά κεφάλαια στην Ευρώπη (πχ δάνεια από Δ. Γερμανία) και εφόδια (ακόμη και σιτηρά από τις ΗΠΑ), οδηγώντας σε βελτίωση των εμπορικών σχέσεων Ανατολής και Δύσης.

Η διαβίωση στην ΕΣΣΔ παρέμεινε σε χαμηλότερο επίπεδο από τη Δύση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός πως το 1980, μόλις το 9% των Σοβιετικών διέθεταν αυτοκίνητο. Η διαφθορά και η μη έγκαιρη πρόβλεψη και αντιμετώπιση προβλημάτων (γεγονός που σε μεγάλο βαθμό οφειλόταν σε ψευδείς αναφορές κρατικών αξιωματούχων), δεν επέτρεψε στους σχεδιαστές της οικονομικής πολιτικής της λήψη έγκαιρων και σωστών μέτρων. Τα προβλήματα και η δυσαρέσκεια ήταν εντονότερα στις Δημοκρατίες (πέραν της Ρωσίας) που απάρτιζαν τη Σοβιετική Ένωση.

Η σκληρή ρητορική των Κάρτερ και Ρήγκαν (ειδικά του τελευταίου), εναντίον της “αυτοκρατορίας του κακού,” οδήγησε σε αύξηση των εξοπλισμών από πλευράς ΗΠΑ. Αν και η ΕΣΣΔ δεν προέβη σε ανάλογη αύξηση, δεν μπόρεσε να τους μειώσει και να διαθέσει πόρους σε άλλους πιο κρίσιμους τομείς της οικονομίας. Παρόλα αυτά, οι ΗΠΑ δεν εμπόδισαν το εμπόριο και τη ροή δυτικών κεφαλαίων προς την ΕΣΣΔ, αν και κάτι τέτοιο είχε προταθεί.

Την ίδια εποχή, οι ΗΠΑ ενισχύουν σημαντικά τους μουτζαχεντιν στο Αφγανιστάν, οδηγώντας τη Σοβιετική Ένωση σε μια μακροχρόνια και πολυέξοδη μάχη, στην οποία ηττήθηκε.

Το 1985 ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, επιχείρησε να προχωρήσει σε οικονομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Η σοβιετική οικονομία βρισκόταν σε ύφεση μη μπορώντας να ανταποκριθεί στους ρόλους που είχε αναλάβει, στα πλαίσια του Ψυχρού Πολέμου και που μεταξύ άλλων περιλάμβαναν το ρόλο του τοποτηρητή σε κράτη με κομμουνιστικά καθεστώτα. Η περεστρόικα (αναδιάρθρωση) και η γκλάσνοστ (διαφάνεια), όριζαν μεταξύ άλλων: να εγκαταλειφθεί το “Δόγμα Μπρέζνιεφ“, που όριζε τη στρατιωτική επέμβαση των σοβιετικών δυνάμεων σε περίπτωση αποσταθεροποίησης του καθεστώτος μιας χώρας που ανήκει στη σφαίρα επιρροής της ΕΣΣΔ, και υιοθετήθηκε μια πολιτική που ενθάρρυνε αυτά τα καθεστώτα να αναζητήσουν τρόπους να ενισχύσουν τη δημοφιλία τους με ειρηνικά μέσα.

Τίποτα από τα ανωτέρω όμως δεν ήταν δυνατό να συγκρατήσουν το λαϊκό αίσθημα που απαιτούσε αλλαγές. Η απαρχή έγινε στη Πολωνία όπου το κόμμα της Αλληλεγγύης, με επικεφαλής τον Λεχ Βαλέσα, που αντιπροσώπευε εργατικά συνδικάτα, κατάφερε να διαπραγματευτεί αφενός την αναγνώρισή του ως νόμιμο κόμμα και αφετέρου το σχεδιασμό προκήρυξης ελεύθερων εκλογών, τις οποίες κατόπιν κέρδισε. Παρομοίως στην Ουγγαρία, ύστερα από συζητήσεις αποφασίστηκε η σύνταξη νέου συντάγματος που επέτρεπε τη λειτουργία πολλών κομμάτων. Ως τα μέσα του 1990 όλα τα κομμουνιστικά καθεστώτα της ανατολικής Ευρώπης είχαν αντικατασταθεί από άλλα, πιο φιλελεύθερα.

Η σύνοδος της Μάλτας που έλαβε χώρα στις 2 Δεκεμβρίου 1989, ανάμεσα στον Αμερικανό πρόεδρο Τζορτζ Μπους και τον ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, πραγματεύτηκε την μετά ΕΣΣΔ κατάσταση στην υφήλιο και θεωρείται η ημερομηνία λήξης του Ψυχρού Πολέμου. Θεωρείται επίσης και η σπουδαιότερη σύνοδος μετά το συνέδριο της Γιάλτας το 1945 όπου οι νικητές του 2ου ΠΠ, καθόρισαν τη σφαίρα επηρροής των κρατών τους στη μεταπολεμική Ευρώπη.

Μπορεί η μετάβαση να ήταν κατά κανόνα ειρηνική αλλά οι συνέπειες για τα κράτη της ανατολικής Ευρώπης κάθε άλλο παρά ευχάριστες μπορούν να θεωρηθούν. Στην ΕΣΣΔ, αναταραχές στις διάφορες δημοκρατίες που την αποτελούσαν, οδήγησαν στη διάλυσή της και στην εδραίωση 15 νέων κρατικών οντοτήτων. Το αίσθημα εθνικού αυτοπροσδιορισμού που σάρωσε την Ευρώπη οδήγησε και στη διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας μετά από ένα πολύχρονο και αιματηρό εμφύλιο. Οι νέες δημοκρατίες συναντήσαν δυσκολίες στο να αποτινάξουν δεκαετίες σοβιετικού οικονομικού σχεδιασμού και να ενσωματωθούν στα δεδομένα του δυτικού καπιταλιστικού συστήματος. Αποτέλεσμα ήταν η ακόμη μεγαλύτερη πτώση του βιοτικού επιπέδου του λαού της Ρωσίας αλλά και των διαδόχων κρατών της ΕΣΣΔ και η εκτίναξη της παραοικονομίας.

Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που οδήγησαν τελικά στη κατάρρευση της ΕΣΣΔ, μεταξύ των οποίων ο έλεγχος της οικονομίας από τη κεντρική εξουσία, έλλειψη οικονομικής σταθερότητας, προβλήματα διανομής αγαθών, έλλειψη κινήτρων ποιοτικής βελτίωσης λόγω έλλειψης ανταγωνισμού, υψηλή διαφθορά κτλ. Οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ δεν είχαν καμία ελπίδα επιτυχίας απέναντι σε ένα σύστημα που μετρούσε 7 δεκαετίες ζωής και οι άνθρωποι που το στελέχωναν δεν είχαν καμία διάθεση για υποχωρήσεις. Το “κατεστημένο,” αποτελούμενο από σκληροπυρηνικά μέλη του ΚΚΣΕ, επιχείρησε στις 19 Αυγούστου 1991 να καταλάβει με τα όπλα την εξουσία, συλλαμβάνοντας τον Γκορμπατσόφ. Το πραξικόπημα άντεξε μόλις 3 ημέρες, με τον Μπόρις Γέλτσιν να αναδεικνύεται ως ο άνθρωπος του το απέτρεψε και παρά την επιστροφή του Γκορμπατσόφ στα καθήκοντά του, η ΕΣΣΔ είχε ουσιαστικά τελειώσει ως οντότητα.

Στις περισσότερες χώρες η μετάβαση ήταν ειρηνική και επήλθε μετά από τη λαϊκή απαίτηση για αλλαγή στο μονοκομματικό κατεστημένο και για παραχώρηση δημοκρατικών δικαιωμάτων. Εξαίρεση αποτελεί η Ρουμανία, όπου το καθεστώς ανατράπηκε βίαια με αποκορύφωμα την εκτέλεση του ζεύγους Τσαουσέσκου. Το μεγαλύτερο σύμβολο του κομμουνισμού, το τείχος του Βερολίνου, έπεσε τη νύχτα της 9ης Νοεμβρίου 1989 και η εικόνα μεταδόθηκε σε όλο το κόσμο μέσω των τηλεοράσεων και έδωσε το έναυσμα για την επανένωση των 2 Γερμανιών. Μεγάλες διαδηλώσεις σε χώρες όπως η Τσεχοσλοβακία, η Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Βουλγαρία κτλ, οδήγησαν στη μετάβαση από το παλιό καθεστώς σε νέα πιο δημοκρατικά.

Ενώ το σοβιετικό μοντέλο κατάρρευσε, το κινεζικό, κατάφερε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της εποχής μέσα από σωστές οικονομικές προσαρμογές και μάλιστα ενδυναμώθηκε αποτελώντας σήμερα μια από τις ισχυρότερες οικονομίες του κόσμου.

Το παρόν άρθρο πρωτοδημοσιεύτηκε στις 17 Ιουλίου 2018.

17
Leave a Reply

avatar
  
smilegrinwinkmrgreenneutraltwistedarrowshockunamusedcooleviloopsrazzrollcryeeklolmadsadexclamationquestionideahmmbegwhewchucklesillyenvyshutmouth
9 Comment threads
8 Thread replies
0 Followers
 
Most reacted comment
Hottest comment thread
13 Comment authors
Κ.Α.ΚωνσταντίνοςNikolaosΑγαπητε φιλεΚώστας Recent comment authors

  Subscribe  
Notify of
Ελληνοκύπριος
Guest
Ελληνοκύπριος
Offline

Το ‘Σοβιετικό Μοντέλο’ ήταν το παράδειγμα προς αποφυγή για τους Κινέζους…ιδίως τα τελευταία χρόνια!
Η γνώμη μου, χωρίς να είμαι ειδικός, είναι οτι και το ‘Δυτικό Μοντέλο’ έχει παραφθαρεί σε μεγάλο βαθμό και παρόμοια φαινόμενα, όπως διαφθορά, κυρίως επαγγελματικού παρα πολιτικού είδους, παρατηρούνται με αυξανόμενη τάση!
Και αυτό το μοντέλο απ’οτι φαίνεται έχει ημαρομηνία λήξης…
Το γνωρίζω πολύ καλά γιατί το σπούδασα! Ο συνδιασμός βίαιης εξωτερικής πολιτικής για αυξηση της επιρροής και προώθησης οικονομικών συμφερόντων δεν ήταν ποτέ καλή πολιτική στην ιστορία!

Αγαπητε φιλε
Guest
Αγαπητε φιλε
Offline

Ποιος σου ειπε οτι δεν πεινανε οι Αμερικανοι; Με η χωρις την Σοβιετικη Ενωση οι ανθρωποι οι Ρωσοι εμειναν στα τα ιδια. Οι Αμερικανοι ελεγχουν τις αγορες και εχουν 2 μετρα και 2 σταθμα. Το χρεος τους ειναι 15 τρις και συνεχιζουν να δανειζοντε αφου αυτοι εχουν τα “κλειδια”. Ειτε με κομουνισμο ειτε με καπιταλισμο πρεπει να δουλεψεις γιατι κανεις δεν θα σου βαλει χρηματα στο λογαριασμο σου. Τωρα οι “καπιταλιστες”, δηλαδη οι εχοντες, θα υπαρχουν παντα και παντου, ανεξαρτητα του πολιτευματος

PLEXMAN
Guest
PLEXMAN
Offline
Μήτσος Μάντζος
Guest
Μήτσος Μάντζος
Offline

Μιλάμε για πολύ πείνα.

jimeta
Guest
jimeta
Offline

Εδώ τους ψηφίζουμε,τόσο χάπατα είμαστε.

Theo
Guest
Theo
Offline

Όλα κύκλους κάνουν. Σήμερα ζούμε περίπου τα ιδιαγια τους ακριβώς αντίθετους λόγους όπως η υπερελευθερη αγορα, η διαφθορα της κρατικης γραφειοκρατιας, απουσια οπουδηποτε ελεγχου σε τραπεζες και αγορα. Και όσον αφορά τις εργασιακές σχέσεις η απόλυτη μαυρίλα.

Στάθης Δ
Guest
Στάθης Δ
Offline

Κατά τον Π Κονδύλη ο (κύριος) λόγος κατάρρευσης είναι πιο απλός: “(…) μετά τη διάλυση του ανατολικού στρατοπέδου και της Σοβιετικής Ένωσης υπάρχει στη Δύση λιγότερη προθυμία να ερμηνεύσει κανείς την εξέλιξη των πραγμάτων ως νίκη εθνών πάνω σε άλλα έθνη. Θα φαινόταν ίσως πεζό και δεν θα έμοιαζε με ιδιαίτερα ένδοξο κατόρθωμα, αν κανείς έλεγε απλούστατα ότι το πιο πολυάριθμο και κατά πολύ υπέρτερο στρατόπεδο επικράτησε τελικά ενάντια στη Ρωσσία. Είναι παλαιά συνήθεια να πανηγυρίζεται κάθε μεγάλη νίκη ως νίκη ανώτερων ιδεωδών ή ανώτερων κοινωνικών συστημάτων και να ερμηνεύεται η υποτιθέμενη αναγκαιότητά της ως αναγκαιότητα της επικράτησης αυτών ακριβώς… Read more »

Bob Batons
Guest
Bob Batons
Offline

Καλά ο Κονδύλης σαν μαρξιστής θα είχε μια δυσκολία όσο να ναι να χωνεύσει το γεγονός ότι το καπιταλιστικό σύστημα αποδείχθηκε ανώτερο του σοσιαλιστικού. Πρώτα απ’ όλα, πιο πολυάριθμο από που κι ως που; Αυτό είναι παντελώς λάθος. Όσο για το υπέρτερο: Ας κάνει κάποιος μια σύγκριση που βρίσκονταν οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης πριν τον πόλεμο και που βρέθηκαν το 1989. Χώρες όπως η Τσεχοσλοβακία, μία χώρα πλουσιότερη κι από το Βέλγιο, ή άλλες όπως η Πολωνία και η Ρουμανία: κατά πολύ πλουσιότερες από την Ελλάδα. Αν αυτό δεν αποτελεί απόδειξη για την “αποτελεσματικότητα” του σοσιαλισμού τότε τι; Όταν… Read more »

Nikolaos
Guest
Nikolaos
Offline

Νομίζω ότι η συγκεκριμένη εκτίμηση είναι πράγματι μια ατυχής στιγμή αυτού του πραγματικά πύρινου πνεύματος. Κατ’ αρχάς, η εκτίμησή του δεν συνάδει με τη βαθύτατη μαρξική του παιδεία (με την έννοια της απόδοσης της σωστής σημασίας στην παραγωγή/οικονομία ως κινητήριο δύναμη της ιστορίας, όχι με την έννοια ότι ασπαζόταν το μαρξικό κοσμοείδωλο και τη μαρξιστική εσχατολογία, θεωρώ ότι το τελευταίο δεν συνέβαινε ποτέ, μάλλον έναν νοσταλγικό παλαιό συντηρητικό κεντροευρωπαίο λόγιο μου θύμιζε πάντοτε, που θρηνεί έναν κόσμο για πάντα χαμένο …): Δεν έγινε ποτέ “η αποφασιστική μάχη” (κεντρική έννοια στη δυτική σύλληψη των συγκρούσεων) μεταξύ των δύο συστημάτων/συνασπισμών, ώστε να… Read more »

Bob Batons
Guest
Bob Batons
Offline

“…μάλλον έναν νοσταλγικό παλαιό συντηρητικό κεντροευρωπαίο λόγιο μου θύμιζε πάντοτε, που θρηνεί έναν κόσμο για πάντα χαμένο” Αν και θα συμφωνήσω σ’ αυτό, ο Κονδύλης είχε γενικά μια μαρξίζουσα προσέγγιση. Απο και και πέρα έχω τις επιφυλάξεις μου για τη Ρωσία και το που θα βρίσκονταν εάν δεν είχε προκύψει η κομμουνιστική επανάσταση. Η Ρωσία είχε αρχίσει ήδη από το τέλος του προηγούμενο αιώνα να καλύπτει το χάσμα που διαχώριζε από τη Δύση. Μάλιστα, η επίγνωση της ρωσικής ενδυνάμωσης, ήταν ίσως το κύριο αίτιο στην απόφαση της αυτοκρατορικής Γερμανίας για πόλεμο το 1914. Δεν ήταν και τόσο καθυστερημένη η Ρωσία… Read more »

Nikolaos
Guest
Nikolaos
Offline

Καταγράφω με πολύ ενδιαφέρον τις σημαντικές σκέψεις σας. Η αλήθεια είναι ότι δεν έχουμε “τρέξει” το σενάριο η μεσοβασιλεία Κερένσκι να οδηγούσε σε κάποια συνταγματική πολιτεία με αποδεκτούς θεσμούς και με ταχύ εκσυγχρονισμό και εκπαίδευση του λαού. Είμαστε – κακώς – εγκλωβισμένοι στο σχήμα “Τσάρος ή Στάλιν”. Όχι ότι η έλλειψη παράδοσης και κουλτούρας προοιωνιζόταν κάτι καλό, αλλά μήπως ποιος περίμενε ότι η Ιαπωνία θα γινόταν πρότυπη δημοκρατία; Ο Κονδύλης δεν παρέβλεψε την Κίνα (συχνά προβλέπει τους εμπορικούς πολέμους της σήμερον), αλλά ίσως από ένα σημείο και έπειτα εγκλωβίζεται στο βασικό του σχήμα ερμηνείας της πολιτικής εξουσίας, όπως αποτυπώθηκε στο… Read more »

Κωνσταντίνος
Guest
Κωνσταντίνος
Offline

Συμφωνα με τον Ντοστογιέφσκυ και τους μελετητές του μεταξύ αυτων και ο δικός μας Κωστής Παπαγιώργης το ζήτημα της Ρωσίας πράγματι δεν εξαντλείτε στο δίπολο τσάρος- Στάλιν ή αλλιώς άρχουσα τάξη και θεοκρατία εναντίον σοσιαλισμού. απο την μία ο λαός διατήρησε παρα τους διωγμους του καθεστώτος ένα ειδος θρησκευτικού συναισθήματος απο την άλλη η νομενκλατούρα αντικατάστησε την άρχουσα τάξη, ο Στάλιν πλασαρίστηκε σαν πατερουλης που ειναι και το παρατσούκλι του Τσάρου, και σαν αλάνθαστος που όπως ξέρουμε ειναι ιδιότητα που αποδίδεται στον θεό. Και οι δυο απευθηνθηκαν σε έναν λαό τον οποίον δεν γνώριζαν ακομα κι όταν ηταν μέλη του.… Read more »

Nikolaos
Guest
Nikolaos
Offline

Πολύ εμβριθείς οι παρατηρήσεις σας, αποδίδουν μια εναλλακτική και ελάχιστα προσεγμένη όψη των πραγμάτων. Μου δίνουν δε μια θαυμάσια αφορμή για μετάβαση στα εξής δύο ερωτήματα, που ανέκαθεν με βασάνιζαν: 1. Γιατί ο κομμουνισμός βρήκε απήχηση μόνο σε αγροτικές κοινωνίες με βαθιά εδραιωμένες συνθήκες δουλοπαροικίας (Ρωσία, Κίνα, Κούβα) και συχνά με επίκληση και του εθνικοπατριωτικού/αντιαποικιακού προτάγματος, και όχι σε βιομηχανικές κοινωνίες (με βάση τις σχέσεις παραγωγής των οποίων διατυπώθηκε) και με επίκληση του διεθνιστικού προτάγματος (προφανής εξαίρεση η Γερμανία και η επανάσταση του Νοέμβρη 1918, με την ανταρσία του στόλου και την κατάληψη της εξουσίας σε πόλεις και στο ίδιο… Read more »

Κωνσταντίνος
Guest
Κωνσταντίνος
Offline

1. Nομίζω, γιατί το μόνο που μπορεί να κινητοποιήσει τον αμόρφωτο χωρικό είναι η υπόσχεση για την καλυτέρευση της απαξιωμένης ζωής του. Ο δούλος μπορεί να στελεχώσει τις μάζες που θα καταλύσουν την εξουσία. Ο δυτικοευρωπαίος αγρότης μάλλον ζουσε σε καλυτερες συνθήκες και ειχε ο ιδιος αγωνιστει στις διάφορες εποχές, ηταν μια κοινωνική ομάδα όχι ολότελα απαξιωμένη. Η Ρωσία και η κινα έχουν τεράστια έκταση κι επομένως δεν μπορούν να ελεγχθούν παρά μόνο με χρονοβόρες επιχειρήσεις σε αντίθεση με τα μικρά κράτη της ευρώπης οπου σε μια δυο εβδομάδες με το άλογο πας απο την μια άκρη στην άλλη. Σε… Read more »

chikichiki
Guest
chikichiki
Online

Μιας και αναφέρθηκε ο Ρίγκαν: https://www.youtube.com/watch?v=mN3z3eSVG7A ποτέ δεν τον συμπάθησα, αλλά είχε πλάκα…

Κώστας
Guest
Κώστας
Offline

Απλα το δυτικο προτυπο υπερτερει του ανατολικου χωρις να ειναι τελειο. Οσο αφορα την Ελλαδα βρεθηκε στην σωστη μερια της χαρτοπετσετας και ευτυχως ηττηθηκε η αριστερα οπως ειπε και ο Λαζαρίδης. Αλοιμονο στους νεκρους του εμφυλίου. Δεν ημασταν ποτε ικανοι για εθνικη συνεννόηση.

Κ.Α.
Guest
Κ.Α.
Offline

Τρία σοσιαλιστικά μοντέλα λειτούργησαν καλά, το Γιουγκοσλαβικό, του Αλλιέντε στη Χιλή και αυτό των Σκανδιναβικών χωρών. Τα δυο πρώτα ανατράπηκαν με τη βία, ειδικά του Αλλιέντε, γιατί ήταν η πραγματική απειλή για τον Καπιταλισμό και τις ΗΠΑ. Και τα τρία ήταν δημοκρατικά μοντέλα τα οποία επέτρεπαν την ιδιωτική πρωτοβουλία, αλλά συγχρόνως εφάρμοζαν το σοσιαλιστικό μοντέλο σε κομβικά σημεία του κράτους και της αγοράς (βλ. τιμή πετρελαίου, τροφίμων και πρώτων υλών, δημόσια υγεία/παιδεία κλπ). Και στα τρία μοντέλα ο κρατικός έλεγχος στις πρώτες ύλες (πετρέλαιο, χαλκός, σίδηρος κλπ) έδωσε μια εκπληκτική ευμάρεια στους λαούς αυτών των χωρών. Οι Σκανδιναβικές χώρες είναι… Read more »