Οι αναταραχές που ξεκίνησαν κυρίως στην Ανατολική Ευρώπη στις αρχές του 1989, επέσπευσαν τη διαδικασία διάλυσης του υπαρκτού σοσιαλισμού και σηματοδότησαν το τέλος του Ψυχρού Πολέμου.

Τα αίτια της πτώσης είναι πολλά και αλληλένδετα. Ήδη από τη δεκαετία του ’60, όποιες ψευδαισθήσεις περί παγκόσμιας Κομμουνιστικής ηγεμονίας είχαν εξαφανιστεί, με τη κατάρρευση των σινοσοβιετικών σχέσεων.’Από το 1975, η σοβιετική οικονομία εισέρχεται σε φάση τέλματος και η ΕΣΣΔ αρχίζει να αναζητά κεφάλαια στην Ευρώπη (πχ δάνεια από Δ. Γερμανία) και εφόδια (ακόμη και σιτηρά από τις ΗΠΑ), οδηγώντας σε βελτίωση των εμπορικών σχέσεων Ανατολής και Δύσης.

Η διαβίωση στην ΕΣΣΔ παρέμεινε σε χαμηλότερο επίπεδο από τη Δύση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το γεγονός πως το 1980, μόλις το 9% των Σοβιετικών διέθεταν αυτοκίνητο. Η διαφθορά και η μη έγκαιρη πρόβλεψη και αντιμετώπιση προβλημάτων (γεγονός που σε μεγάλο βαθμό οφειλόταν σε ψευδείς αναφορές κρατικών αξιωματούχων), δεν επέτρεψε στους σχεδιαστές της οικονομικής πολιτικής της λήψη έγκαιρων και σωστών μέτρων. Τα προβλήματα και η δυσαρέσκεια ήταν εντονότερα στις Δημοκρατίες (πέραν της Ρωσίας) που απάρτιζαν τη Σοβιετική Ένωση.

Η σκληρή ρητορική των Κάρτερ και Ρήγκαν (ειδικά του τελευταίου), εναντίον της «αυτοκρατορίας του κακού,» οδήγησε σε αύξηση των εξοπλισμών από πλευράς ΗΠΑ. Αν και η ΕΣΣΔ δεν προέβη σε ανάλογη αύξηση, δεν μπόρεσε να τους μειώσει και να διαθέσει πόρους σε άλλους πιο κρίσιμους τομείς της οικονομίας. Παρόλα αυτά, οι ΗΠΑ δεν εμπόδισαν το εμπόριο και τη ροή δυτικών κεφαλαίων προς την ΕΣΣΔ, αν και κάτι τέτοιο είχε προταθεί.

Την ίδια εποχή, οι ΗΠΑ ενισχύουν σημαντικά τους μουτζαχεντιν στο Αφγανιστάν, οδηγώντας τη Σοβιετική Ένωση σε μια μακροχρόνια και πολυέξοδη μάχη, στην οποία ηττήθηκε.

Το 1985 ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, επιχείρησε να προχωρήσει σε οικονομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις. Η σοβιετική οικονομία βρισκόταν σε ύφεση μη μπορώντας να ανταποκριθεί στους ρόλους που είχε αναλάβει, στα πλαίσια του Ψυχρού Πολέμου και που μεταξύ άλλων περιλάμβαναν το ρόλο του τοποτηρητή σε κράτη με κομμουνιστικά καθεστώτα. Η περεστρόικα (αναδιάρθρωση) και η γκλάσνοστ (διαφάνεια), όριζαν μεταξύ άλλων: να εγκαταλειφθεί το «Δόγμα Μπρέζνιεφ«, που όριζε τη στρατιωτική επέμβαση των σοβιετικών δυνάμεων σε περίπτωση αποσταθεροποίησης του καθεστώτος μιας χώρας που ανήκει στη σφαίρα επιρροής της ΕΣΣΔ, και υιοθετήθηκε μια πολιτική που ενθάρρυνε αυτά τα καθεστώτα να αναζητήσουν τρόπους να ενισχύσουν τη δημοφιλία τους με ειρηνικά μέσα.

Τίποτα από τα ανωτέρω όμως δεν ήταν δυνατό να συγκρατήσουν το λαϊκό αίσθημα που απαιτούσε αλλαγές. Η απαρχή έγινε στη Πολωνία όπου το κόμμα της Αλληλεγγύης, με επικεφαλής τον Λεχ Βαλέσα, που αντιπροσώπευε εργατικά συνδικάτα, κατάφερε να διαπραγματευτεί αφενός την αναγνώρισή του ως νόμιμο κόμμα και αφετέρου το σχεδιασμό προκήρυξης ελεύθερων εκλογών, τις οποίες κατόπιν κέρδισε. Παρομοίως στην Ουγγαρία, ύστερα από συζητήσεις αποφασίστηκε η σύνταξη νέου συντάγματος που επέτρεπε τη λειτουργία πολλών κομμάτων. Ως τα μέσα του 1990 όλα τα κομμουνιστικά καθεστώτα της ανατολικής Ευρώπης είχαν αντικατασταθεί από άλλα, πιο φιλελεύθερα.

Η σύνοδος της Μάλτας που έλαβε χώρα στις 2 Δεκεμβρίου 1989, ανάμεσα στον Αμερικανό πρόεδρο Τζορτζ Μπους και τον ηγέτη της Σοβιετικής Ένωσης Μιχαήλ Γκορμπατσόφ, πραγματεύτηκε την μετά ΕΣΣΔ κατάσταση στην υφήλιο και θεωρείται η ημερομηνία λήξης του Ψυχρού Πολέμου. Θεωρείται επίσης και η σπουδαιότερη σύνοδος μετά το συνέδριο της Γιάλτας το 1945 όπου οι νικητές του 2ου ΠΠ, καθόρισαν τη σφαίρα επηρροής των κρατών τους στη μεταπολεμική Ευρώπη.

Μπορεί η μετάβαση να ήταν κατά κανόνα ειρηνική αλλά οι συνέπειες για τα κράτη της ανατολικής Ευρώπης κάθε άλλο παρά ευχάριστες μπορούν να θεωρηθούν. Στην ΕΣΣΔ, αναταραχές στις διάφορες δημοκρατίες που την αποτελούσαν, οδήγησαν στη διάλυσή της και στην εδραίωση 15 νέων κρατικών οντοτήτων. Το αίσθημα εθνικού αυτοπροσδιορισμού που σάρωσε την Ευρώπη οδήγησε και στη διάσπαση της Γιουγκοσλαβίας μετά από ένα πολύχρονο και αιματηρό εμφύλιο. Οι νέες δημοκρατίες συναντήσαν δυσκολίες στο να αποτινάξουν δεκαετίες σοβιετικού οικονομικού σχεδιασμού και να ενσωματωθούν στα δεδομένα του δυτικού καπιταλιστικού συστήματος. Αποτέλεσμα ήταν η ακόμη μεγαλύτερη πτώση του βιοτικού επιπέδου του λαού της Ρωσίας αλλά και των διαδόχων κρατών της ΕΣΣΔ και η εκτίναξη της παραοικονομίας.

Υπάρχουν πολλοί παράγοντες που οδήγησαν τελικά στη κατάρρευση της ΕΣΣΔ, μεταξύ των οποίων ο έλεγχος της οικονομίας από τη κεντρική εξουσία, έλλειψη οικονομικής σταθερότητας, προβλήματα διανομής αγαθών, έλλειψη κινήτρων ποιοτικής βελτίωσης λόγω έλλειψης ανταγωνισμού, υψηλή διαφθορά κτλ. Οι μεταρρυθμίσεις του Γκορμπατσόφ δεν είχαν καμία ελπίδα επιτυχίας απέναντι σε ένα σύστημα που μετρούσε 7 δεκαετίες ζωής και οι άνθρωποι που το στελέχωναν δεν είχαν καμία διάθεση για υποχωρήσεις. Το «κατεστημένο,» αποτελούμενο από σκληροπυρηνικά μέλη του ΚΚΣΕ, επιχείρησε στις 19 Αυγούστου 1991 να καταλάβει με τα όπλα την εξουσία, συλλαμβάνοντας τον Γκορμπατσόφ. Το πραξικόπημα άντεξε μόλις 3 ημέρες, με τον Μπόρις Γέλτσιν να αναδεικνύεται ως ο άνθρωπος του το απέτρεψε και παρά την επιστροφή του Γκορμπατσόφ στα καθήκοντά του, η ΕΣΣΔ είχε ουσιαστικά τελειώσει ως οντότητα.

Στις περισσότερες χώρες η μετάβαση ήταν ειρηνική και επήλθε μετά από τη λαϊκή απαίτηση για αλλαγή στο μονοκομματικό κατεστημένο και για παραχώρηση δημοκρατικών δικαιωμάτων. Εξαίρεση αποτελεί η Ρουμανία, όπου το καθεστώς ανατράπηκε βίαια με αποκορύφωμα την εκτέλεση του ζεύγους Τσαουσέσκου. Το μεγαλύτερο σύμβολο του κομμουνισμού, το τείχος του Βερολίνου, έπεσε τη νύχτα της 9ης Νοεμβρίου 1989 και η εικόνα μεταδόθηκε σε όλο το κόσμο μέσω των τηλεοράσεων και έδωσε το έναυσμα για την επανένωση των 2 Γερμανιών. Μεγάλες διαδηλώσεις σε χώρες όπως η Τσεχοσλοβακία, η Πολωνία, την Ουγγαρία, τη Βουλγαρία κτλ, οδήγησαν στη μετάβαση από το παλιό καθεστώς σε νέα πιο δημοκρατικά.

Ενώ το σοβιετικό μοντέλο κατάρρευσε, το κινεζικό, κατάφερε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της εποχής μέσα από σωστές οικονομικές προσαρμογές και μάλιστα ενδυναμώθηκε αποτελώντας σήμερα μια από τις ισχυρότερες οικονομίες του κόσμου.

11 ΣΧΟΛΙΑ

  1. Το ‘Σοβιετικό Μοντέλο’ ήταν το παράδειγμα προς αποφυγή για τους Κινέζους…ιδίως τα τελευταία χρόνια!
    Η γνώμη μου, χωρίς να είμαι ειδικός, είναι οτι και το ‘Δυτικό Μοντέλο’ έχει παραφθαρεί σε μεγάλο βαθμό και παρόμοια φαινόμενα, όπως διαφθορά, κυρίως επαγγελματικού παρα πολιτικού είδους, παρατηρούνται με αυξανόμενη τάση!
    Και αυτό το μοντέλο απ’οτι φαίνεται έχει ημαρομηνία λήξης…
    Το γνωρίζω πολύ καλά γιατί το σπούδασα! Ο συνδιασμός βίαιης εξωτερικής πολιτικής για αυξηση της επιρροής και προώθησης οικονομικών συμφερόντων δεν ήταν ποτέ καλή πολιτική στην ιστορία!

  2. Όλα κύκλους κάνουν. Σήμερα ζούμε περίπου τα ιδιαγια τους ακριβώς αντίθετους λόγους όπως η υπερελευθερη αγορα, η διαφθορα της κρατικης γραφειοκρατιας, απουσια οπουδηποτε ελεγχου σε τραπεζες και αγορα. Και όσον αφορά τις εργασιακές σχέσεις η απόλυτη μαυρίλα.

  3. Κατά τον Π Κονδύλη ο (κύριος) λόγος κατάρρευσης είναι πιο απλός:

    «(…) μετά τη διάλυση του ανατολικού στρατοπέδου και της Σοβιετικής Ένωσης υπάρχει στη Δύση λιγότερη προθυμία να ερμηνεύσει κανείς την εξέλιξη των πραγμάτων ως νίκη εθνών πάνω σε άλλα έθνη. Θα φαινόταν ίσως πεζό και δεν θα έμοιαζε με ιδιαίτερα ένδοξο κατόρθωμα, αν κανείς έλεγε απλούστατα ότι το πιο πολυάριθμο και κατά πολύ υπέρτερο στρατόπεδο επικράτησε τελικά ενάντια στη Ρωσσία. Είναι παλαιά συνήθεια να πανηγυρίζεται κάθε μεγάλη νίκη ως νίκη ανώτερων ιδεωδών ή ανώτερων κοινωνικών συστημάτων και να ερμηνεύεται η υποτιθέμενη αναγκαιότητά της ως αναγκαιότητα της επικράτησης αυτών ακριβώς των ιδεωδών ή των συστημάτων»

    Παναγιώτης Κονδύλης, Πλανητική πολιτική μετά τον ψυχρό πόλεμο, εκδ. Θεμέλιο, 2011.
    Κεφάλαιο VI Τι ήταν ο κομμουνισμός;, σελ 133-150
    http://eranistis.net/wordpress/2016/06/24/%CF%84%CE%B9-%CE%AE%CF%84%CE%B1%CE%BD-%CE%BF-%CE%BA%CE%BF%CE%BC%CE%BC%CE%BF%CF%85%CE%BD%CE%B9%CF%83%CE%BC%CF%8C%CF%82/

    • Καλά ο Κονδύλης σαν μαρξιστής θα είχε μια δυσκολία όσο να ναι να χωνεύσει το γεγονός ότι το καπιταλιστικό σύστημα αποδείχθηκε ανώτερο του σοσιαλιστικού.

      Πρώτα απ’ όλα, πιο πολυάριθμο από που κι ως που; Αυτό είναι παντελώς λάθος. Όσο για το υπέρτερο: Ας κάνει κάποιος μια σύγκριση που βρίσκονταν οι χώρες της Ανατολικής Ευρώπης πριν τον πόλεμο και που βρέθηκαν το 1989. Χώρες όπως η Τσεχοσλοβακία, μία χώρα πλουσιότερη κι από το Βέλγιο, ή άλλες όπως η Πολωνία και η Ρουμανία: κατά πολύ πλουσιότερες από την Ελλάδα. Αν αυτό δεν αποτελεί απόδειξη για την «αποτελεσματικότητα» του σοσιαλισμού τότε τι;

      Όταν ο Κονδύλης πέθανε, είχε γίνει ήδη εμφανής η εκτόξευση της Κίνας από την υιοθέτηση του καπιταλιστικού μοντέλου. Πως γίνεται να μη το έλαβε υπόψιν του ο Κονδύλης αυτό; Κι όμως, σ’ αυτό το κομμάτι κατ’εμε, ο Κονδύλης αποδεικνύεται το ίδιο ιδεολογικά τυφλός με αυτούς που -δικαιολογημένα πολλές φορές- επικρίνει.

      • Νομίζω ότι η συγκεκριμένη εκτίμηση είναι πράγματι μια ατυχής στιγμή αυτού του πραγματικά πύρινου πνεύματος. Κατ’ αρχάς, η εκτίμησή του δεν συνάδει με τη βαθύτατη μαρξική του παιδεία (με την έννοια της απόδοσης της σωστής σημασίας στην παραγωγή/οικονομία ως κινητήριο δύναμη της ιστορίας, όχι με την έννοια ότι ασπαζόταν το μαρξικό κοσμοείδωλο και τη μαρξιστική εσχατολογία, θεωρώ ότι το τελευταίο δεν συνέβαινε ποτέ, μάλλον έναν νοσταλγικό παλαιό συντηρητικό κεντροευρωπαίο λόγιο μου θύμιζε πάντοτε, που θρηνεί έναν κόσμο για πάντα χαμένο …): Δεν έγινε ποτέ «η αποφασιστική μάχη» (κεντρική έννοια στη δυτική σύλληψη των συγκρούσεων) μεταξύ των δύο συστημάτων/συνασπισμών, ώστε να υπερισχύσει η πολιτικοστρατιωτική ισχύς των ισχυροτέρων εθνών. Τουναντίον, τα «υποδεέστερα έθνη» συνεθλίβησαν σε αγώνα φθοράς. Δεύτερον, γιατί ήταν ισχυρότερα τα δυτικά έθνη; Είχαν λιγότερο κόσμο υπό τα όπλα, δεν ήταν στρατιωτικοποιημένες κοινωνίες πειθαρχίας και σύμπνοιας, αλλά κοινωνίες των πολιτών με ετερόκλητες προτεραιότητες (όπως άλλωστε είναι και το κατά φύσιν). Η απάντηση είναι στην οικονομική ισχύ τους, να εξελίσσουν συνεχώς οπλικά συστήματα που με μειωμένη επανδρωση εξασφάλιζαν φονικότερο αποτέλεσμα, και να σμιλεύουν συμμαχίες με βάση την οικονομική δύναμη. Το σφάλμα της ανάλυσης του Κονδύλη είναι ότι κάνει προβολή των βιομηχανικών επιτευγμάτων του Στάλιν κατά το Μεσοπόλεμο στην μεταπολεμική περίοδο. Η Ρωσία είναι sui generis περίπτωση: Έχει δίκιο ο Κονδύλης να λέει ότι η καχεξία ενός εσωστρεφούς αγροτικού έθνους, στο οποίο η μετεξέλιξη της κοινωνίας σε βιομηχανική αντιμετωπιζόταν ως απειλή από τους εκπροσώπους μιας κτηνώδους πρωτόγονης απολυταρχίας και μιας μυστικιστικής, απόκοσμης, εξανδραποδιστικής εκδοχής της θρησκείας, θα οδηγούσε αυτό το έθνος σε εξαφάνιση και γενοκτονία όταν θα ερχόταν σε επαφή με τη χιτλερική Γερμανία, και ότι μόνο το άλμα της βιομηχανικής παραγωγής επί Στάλιν και λόγω Στάλιν (με τους τρόπους που έγινε: Ξερίζωμα των παραδοσιακών δομών, με τη βία) επέτρεψε στη Ρωσία να γυρίσει το παιχνίδι (άλλο θέμα ότι οι εκκαθαρίσεις στο στρατό έκαναν τη γερμανική εισβολή περίπατο …). Αλλά αυτά αφορούν μια μετάβαση. Δεν ισχύουν μεταπολεμικά, ούτε σε μη πολεμκή οικονομία. Οϋτε βέβαια σε πλην Ρωσίας έθνη.
        Η πτώση των ΕΣΣΔ/ΣτΒ/κομμουνισμού ήταν νομοτέλεια από τη στιγμή που καταργήθηκαν οι τιμές (η αγορά), και τα πάσης φύσεως αγαθά/υπηρεσίες κοστολογούντο κατά συνθήκην. Μιλάμε για έναν ασύλληπτου μεγέθους παραλογισμό, τη μεγαλύτερη μαζική παράκρουση της ιστορίας, η οποία δεν ήταν δυνατό να λήξει καλά για τους πρωταγωνιστές της. Όταν η προσφορά και η ζήτηση είναι αδιάφορη για την τιμολόγηση των πάντων, όταν η έννοια της κοστολόγησης είναι ακαδημαϊκή, το τέλος (και η πείνα ..) είναι βέβαιο, και δεν αρκεί η στρατηγική υπερεπέκταση (Paul Kennedy, The Rise and Fall of the Great Powers) για να ερμηνεύσει την πτώση. Η Κίνα, αν και πολύ βαθύτερα στο βούρκο (στον απόηχο της Πολιτιστικής Επανάστασης, της πλέον επαίσχυντης προσπάθειας εκρίζωσης ενός πανάρχαιου πολιτισμού και εκκρετινισμού ενός ευγενούς λαού στην ιστορία της ανθρωπότητας) και χωρίς τα αποθέματα μιας επιστημονικής και παραγωγικής υπερδύναμης, τα κατάφερε χάρις στον Ντενγκ, γυρίζοντας στην οικονομίας της αγοράς, αρχικά διευθυνόμενη και βαθμιαία απελευθερούμενη. Άρα δεν μιλάμε για ανώτερα ιδεώδη κλπ ηχηρά παρόμοια, μιλάμε για ανώτερη παραγωγή. Και εκείνης η επικράτηση ΕΙΝΑΙ νομοτέλεια, όπως και ο Μαρξ και ο Κονδύλης γνώριζαν.
        Πάντως, κατά τα λοιπά, το εύστοχο και η επικαιρότητα των όψιμων αυτών κειμένων του Κονδύλη (για τα κλασικά του τι να πούμε … μεγάλες στιγμές του πολιτισμού) πραγματικά συγκλονίζει. Μόνο στη «Θεωρία του Πολέμου» παραλείπει να προσδώσει στα μη-κρατικής-υποστάσεως υποκείμενα τη δέουσα σημασία, ώστε – παρά την άλλης τάξεως παιδεία και θεωρητική σκευή του – κάποιες στιγμές να δείχνει επαρχιώτης δίπλα στον Martin van Crefeld.

        • «…μάλλον έναν νοσταλγικό παλαιό συντηρητικό κεντροευρωπαίο λόγιο μου θύμιζε πάντοτε, που θρηνεί έναν κόσμο για πάντα χαμένο»

          Αν και θα συμφωνήσω σ’ αυτό, ο Κονδύλης είχε γενικά μια μαρξίζουσα προσέγγιση. Απο και και πέρα έχω τις επιφυλάξεις μου για τη Ρωσία και το που θα βρίσκονταν εάν δεν είχε προκύψει η κομμουνιστική επανάσταση. Η Ρωσία είχε αρχίσει ήδη από το τέλος του προηγούμενο αιώνα να καλύπτει το χάσμα που διαχώριζε από τη Δύση. Μάλιστα, η επίγνωση της ρωσικής ενδυνάμωσης, ήταν ίσως το κύριο αίτιο στην απόφαση της αυτοκρατορικής Γερμανίας για πόλεμο το 1914. Δεν ήταν και τόσο καθυστερημένη η Ρωσία και επίσης, έχασε μια ολόκληρη σχεδόν δεκαετία ανάπτυξης από την έναρξη της κομμουνιστικής επανάστασης. Όπως και να ‘χει είναι μια μεγάλη συζήτηση και σε καμία περίπτωση δεν παραγνωρίζω τα αποτελέσματα της βίαιης εκβιομηχάνισης που αναφέρατε.

          Η τελευταία σας παράγραφος με βρίσκει απολύτως σύμφωνο. Και επαναλαμβάνω και πάλι: η εκτόξευση της Κίνας, είχε ήδη γίνει ορατή όταν ζούσε ο Κονδύλη της δεκαετία του ’90. Και η εκτόξευση αυτή, όπως και σεις σωστά αναφέρατε, ήταν αποτέλεσμα της υιοθέτησης του καπιταλιστικού μοντέλου από τον Ντένγκ. Πως γίνεται αυτό να το παρέβλεψε ο Κονδύλης; Και για μένα ο λόγος είναι τα δικά του ιδεολογικά του κολλήματα.

          • Καταγράφω με πολύ ενδιαφέρον τις σημαντικές σκέψεις σας. Η αλήθεια είναι ότι δεν έχουμε «τρέξει» το σενάριο η μεσοβασιλεία Κερένσκι να οδηγούσε σε κάποια συνταγματική πολιτεία με αποδεκτούς θεσμούς και με ταχύ εκσυγχρονισμό και εκπαίδευση του λαού. Είμαστε – κακώς – εγκλωβισμένοι στο σχήμα «Τσάρος ή Στάλιν». Όχι ότι η έλλειψη παράδοσης και κουλτούρας προοιωνιζόταν κάτι καλό, αλλά μήπως ποιος περίμενε ότι η Ιαπωνία θα γινόταν πρότυπη δημοκρατία;
            Ο Κονδύλης δεν παρέβλεψε την Κίνα (συχνά προβλέπει τους εμπορικούς πολέμους της σήμερον), αλλά ίσως από ένα σημείο και έπειτα εγκλωβίζεται στο βασικό του σχήμα ερμηνείας της πολιτικής εξουσίας, όπως αποτυπώθηκε στο θρυλικό «Ισχύς και Απόφαση», και γίνεται ένας αστός ιδεαλιστής (as opposed to υλιστής) ιστορικός/πολιτικός φιλόσοφος, υπερτονίζοντας τη δύναμη των ιδεών, πράγμα που έχει όλη την πολυτέλεια να κάνει μακριά από την υποψία της μεροληψίας ή στράτευσης, αφού έχει προκαταβολικά θεμελιώσει εσωτερικά συνεπές και συνεκτικό φιλοσοφικό σύστημα αξιακού σχετικισμού και μηδενισμού.

Comments are closed.